Dijalog kultura 16.10.2011.

Tema: FIZIKA I ASTROFIZIKA O BOŠKOVIĆU

Povod: 300. godišnjica rođenja Ruđera Boškovića

Tajne prirode koje je Ruđer Bošković prodornošću misli dokučio u 18-om veku potvrđuje moderna nauka 20. i 21. veka. Kod nas, izučavanje Boškovića počelo je „Atomistikom“ Koste Stojanovića iz 1891. godine. Od tada, mnogi naučnici pisali su o Boškoviću. U centru njihove pažnje je njegovo najznačajnije delo „Teorija prirodne filozofije svedena na jedan jedini zakon sila koje postoje u prirodi“, kao i prethodni, parcijalni radovi koji su ka Teoriji vodili. Teorija je prvi put objavljena u Beču, 1758. godine. Analiza odjeka Boškovićeve Teorije u delima naših naučnika u proteklih 120 godina njenog izučavanja upućuje na zaključak da su pravci tumačenja doprinosa Boškovićeve prirodne filozofije – u ranom periodu bili naučno-intuitivno, a kasnije i egzaktno – smešteni u okvire dometa naučnih saznanja datog vremena. Tako se Boškovićevi doprinosi nauci kreću od jednostavne i dinamičke atomistike i naučnog diskursa s kraja 19. veka do kvantne teorije i njenih današnjih obuhvata. Drugim rečima, „otkrivanje“ i prepoznavanje Boškovića počinje od naučne misli u osvit moderne nauke i nadalje teče kako se odvija njena evolucija.

Tristogodišnjica rođenja Ruđera Boškovića, koja se velikim brojem skupova i predavanja obeležava u celoj Evropi, povod je da i „Dijalog kultura“ Radio Novog Sada posveti njegovoj nauci još jednu emisiju. Da podsetimo, o Boškovićevoj nauci govorili smo sa profesorom Dragoslavom Stoiljkovićem sa Novosadskog univerziteta, nedavno, u vreme kada je on održao mnoga predavanja kod nas, kao i uoči njegovih izlaganja na naučnim skupovima o Boškoviću održanim u Paviji i na Cresu.

U ovom izdanju Dijaloga kultura gost je fizičar i astrofizičar doktor Aleksandar Tomić sa Beogradskog univerziteta, čije je ime, dugogodišnjim radom, utkano u delovanje i istraživanja Narodne opsevatorije „Ruđer Bošković“. I kod njega je, već nekoliko desetina godina Ruđer Bošković stalna tema, a pre svega sa stanovišta savremenih fizičkih teorija i astrofizičkih i matematičkih saznanja.

Ako bismo hteli da svedemo Tomićeve zaključke o Boškoviću u svetlu savremene nauke, mogli bismo reći sledeće: Bošković je prvi uspešno pokušao da objedini sve interakcije u prirodi; Boškovićev rad uticao je na Faradeja i Dejivija. Preko njihovih sledbenika taj uticaj odskočio je sve do tvoraca rane kvantne fizike i atomske teorije, Raderforda, Tomosona i Bora. Čestično-talasni dualizam u osnovi je Boškovićevo pitanje iz 1773: Da li je priroda svetlosti čestična, kako je verovao, ili je talasna, poznatija kao „aberacija svetlosti i teleskop ispunjen vodom“? U korenu tog pitanja je hipoteza da je svetlost i čestica i talas. Pri tome, Tomić zaključuje da je česticno-talasni dualizam jedino tačno tumačenje i to eksperimenta koji je Bošković zamislio sedamdesetih godina 18. veka, a realizovao Ejri u Londonu 100 godina kasnije. Zatim, ovaj naučnik uočava i sledeće Boškovićeve doprinose savremenoj nauci: da je formulacija atomskog jezgra po modelu kapi analogna Boškovićevom molekulu na nižem hijerarhijskom nivou; da je Boškovićeva relativnost postora i vremena, u suštini analogna po ishodima Ajnštajnovoj teoriji; da su Boškovićevi geodetski metodi i danas u upotrebi; da je metoda najmanjih kvadrata Boškovićeva, da ju je Gaus poboljšao, i da se i danas koristi. Takođe, on ukazuje da su metoda određivanja daljine i veličine Sunca iz prolaza Merkura i Venere, zatim određivanje daljine i veličine Meseca iz pomračenja Meseca i spljošteni, geoidni oblik Zemlje, koji je Bošković utvrdio, i danas važeći.

Urednica i autorka: Drenka Dobrosavljević

Muzički urednik: Predrag Jovanović

Spiker: Miodrag Matović

Ton-majstori: Violeta Marković i Vlada Rakić