Dijalog kultura 27.10.2013.

Tema: NIKOLA TESLA: PRVI ČLANCI O TESLI NA SRPSKOM JEZIKU; TESLINE FONTANE I SARADNJA TESLA-TIFANI; PRVA HIDROELEKTRANA NA BALKANU IZGRAĐENA PO TESLINOM PRINCIPU

„Od skora dala mi se prilika da zagledam u neke svetske listove koji govore o nekim njegovim pronalascima na polju eletriciteta i uopšte fizike“, čitamo u prvom članku o Nikoli Tesli koji je obljavljen na srpskom jeziku i to u novosadskom „Braniku“ krajem 1889. godine. Autor, koji se potpisao pseudonimom 2×2=4, nastavlja: „Istom zgodom pribilježio sam službene numere od nekoliko negovih patenata na razne pronalaske, pa možda bi se koji stručnjak naš našao pobuđenim da od Patent Office u Vašingtonu nabavi te a i ostale njegove patente u kopijama, pa da potanje prikaže srpskom i slovenskom svijetu te mnogobrojne izume našeg srpskog Edisona. Uza svaku kopiju patenta štampana je naučna rasprava pronalazačeva o dotičnom pronalasku, a jedna taka kopija s raspravom košta samo 25 novč. u našem novcu. Možda bi se zbirke patenata, toga našeg izumitelja, mogle nabaviti za naše naučne zavode u Beogradu, Zagrebu, Somboru, Novom Sadu i t.d., a kod tolikih zavoda jamačno bi se našao koji stručnjak, koji bi kadar a i voljan bio široj publici makar u glavnom prikazati i protumačiti, te tako reći Srpstvu spasti te izume našeg genijalnog mislioca u dalekoj Americi. Eto tih numera od njegovih nekoliko patenata: ovo su tekući brojevi patenti ranih izuma od doba ustanovljenja Sjevero-Američkog patentbiroa. 381.968, 381.969, 381.970. – 382.279, – 382.280, – 382.281, 382.282, – 390.413, – 390.414, – 390.721, 390.820, – 401.520, – 405.858, – 405.859. Ovo su izumi raznih motora za transmisiju snage u opšte, i transformaciju elektriciteta. Dalje; 335.786, – 335.787, – 336.961, 336.962, – 350.954, – 359.748, – 390.415. Ovi o raznim električnim mašinama, lampama i regulaciji. Dalje: 382.845, i 396.121, o termomagnetičnom motoru, koji djeluje od magnetizma i topline. Žalim svakojako što nijesam bio u prilici da barem ovako po službenim numerama pobilježim sve dosadanje izume Tesline. Među tim ako se ko uzinteresuje evo mu Patent Office-a u Vašingtonu“

Rad „Prvi novinski članci o Nikoli Tesli objavljeni na srpskom jeziku“ vode nas u Novi Sad na samom kraju 1889. godine. Šta je bio neposredan povod prvom tekstu koji je objavljen u novosadskom Braniku? Kako to da on tako precizno popisuje i opisuje Tesline pronalaske i patente do tog vremena sa podacima i interpretacijama koje će kasnije i drugi preuzimati? Šta se u tom trenutku dešavalo u Teslinom životu? Ko je bio autor tog prvog članka na srpskom jeziku? Gde se pojavljuju i druga dva članka o Nikoli Tesli do kraja 1889.?

To su početna pitanja koja postavljam višem kustosu Muzeja Nikole Tesle u Beogadu Bratislavu Stoiljkoviću, koji je zajedno sa profesorom Svetislavom Markovićem priredio navedeno istraživanje.

U drugom bloku zanima me još jedno Stoiljkovićevo dugoročno istraživanje, a to su Tesline fontane.

Treći blok posvećen je istraživanju i radu koji se odnosi na prvu hidroelektranu na Balkanu izgrađenu na Teslinim principima, a koji je objavljen u izdanju čuvenog Špringera u zborniku naučnih radova sa međunarodne konferencije „Istorije mašina i mehanizama“ održane 2012. godine u Amsterdamu, a koja se organizuje svake četiri godine u drugoj zemlji. Interesuje me: O kojoj hidrocentrali je reč? Da li je samo floskula kada čitamo da je Srbija među prvim evropskim zemljama koje su krenule sa elektrifikacijom zemlje naizmeničnom strujom?

Urednica i autorka: Drenka Dobrosavljević

Muzički urednik: Predrag Jovanović

Ton-majstorke: Marica Jung i Violeta Marković